จับตาสถานการณ์เวเนซุเอลา : นัยยะทางเศรษฐกิจ

3 มกราคม 2569 สถานการณ์ในเวเนซุเอลาได้เปลี่ยนแปลงอย่างมีนัยสำคัญ หลังกองกำลังพิเศษของสหรัฐฯ เข้าจับกุมประธานาธิบดีนิโกลัส มาดูโร และภริยา เพื่อดำเนินคดีในข้อหาที่เกี่ยวข้องกับการก่อการร้ายผ่านเครือข่ายยาเสพติด โดยสหรัฐฯ ได้เข้าดูแลการบริหารประเทศเวเนซุเอลาเป็นการชั่วคราว พร้อมแต่งตั้งรองประธานาธิบดีขึ้นทำหน้าที่แทน ภายใต้กรอบการกำกับดูแลของสหรัฐฯ

เหตุการณ์ดังกล่าวเกิดขึ้นท่ามกลางความไม่แน่นอนที่ยังอยู่ในระดับสูงของเศรษฐกิจและการค้าโลก ซึ่งประเด็นด้านภูมิรัฐศาสตร์ ความมั่งคง และพลังงาน ถูกนำมาเชื่อมโยงกับนโยบายการค้าและการลงทุนมากขึ้น โดยเหตุการณ์ดังกล่าวสะท้อนเป้าหมายของสหรัฐฯ ในด้านความมั่นคง (ยุติการค้ายาเสพติด อาวุธ และลดอิทธิพลของมหาอำนาจคู่แข่ง) และด้านเศรษฐกิจ (ฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐานด้านพลังงานและเปิดทางให้บริษัทพลังงานสหรัฐฯ กลับมาลงทุน)

เหตุเบื้องหลังของสหรัฐฯ ในการบุกเข้าไปในเวเนซุเอลา

1) ด้านความมั่นคง มุ่งยุติการค้ายา/อาวุธ และขับไล่อิทธิพลต่างชาติ โดยปฏิบัติการทางทหารครั้งนี้ ฝ่ายบริหารของทรัมป์อ้างว่าเหตุผลในการดำเนินการทางทหารในเวเนซุเอลา เกิดขึ้นเพื่อการป้องกันตนเอง จากการค้ายาเสพติดและความรุนแรงของกลุ่มอิทธิพลค้ายา ซึ่งยกระดับจากการโจมตีเรือสปีดโบ๊ทหลายลำที่ถูกกล่าวหาว่าขนยาเสพติดผ่านน่านน้ำของเวเนซุเอลาในช่วงเดือน ต.ค. 68 ไปสู่การยึดเรือบรรทุกน้ำมันที่ถูกคว่ำบาตรไปแล้ว 2 ลำ และกำลังติดตามเรือลำที่ 3 โดยกองทัพสหรัฐฯ

อย่างไรก็ดี จากรายงานของ Financial Times พบว่าผู้ค้ายังลักลอบขนโคเคนในปริมาณเล็กน้อยผ่านการใช้เที่ยวบินลับ โดยอาศัยเวเนซุเอลาเป็นจุดเริ่มต้นของเที่ยวบินเหล่านี้ เนื่องจากมีพรมแดนติดกับโคลัมเบีย ซึ่งเป็นผู้ผลิตโคเคนรายใหญ่ที่สุดของโลก อันเป็นสาเหตุที่นำไปสู่การยกระดับเข้าโจมตีเวเนซุเอลา

2) ด้านเศรษฐกิจ รัฐบาลทรัมป์ต้องฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐานน้ำมัน และดึงบริษัทน้ำมันอเมริกันกลับมาลงทุน โดยเป้าหมายหลักของปฏิบัติการนี้คือการเข้าถึงแหล่งน้ำมันดิบสำรองที่มีปริมาณมากที่สุดในโลกอย่างเวเนซุเอลา ซึ่งมีน้ำมันดิบสำรองมากถึง 303 พันล้านบาร์เรล (คิดเป็น 19% ของสัดส่วนน้ำมันดิบสำรองทั่วโลก) เพื่อฟื้นโครงสร้างน้ำมันสหรัฐฯ ทั้งนี้ น้ำมันในเวเนซุเอลา โดยส่วนมากเป็นชนิด Extra Heavy Crude เหมาะกับการผลิตดีเซล ยางมะตอย และปิโตรเคมี ซึ่งโรงกลั่นสหรัฐฯ สามารถรองรับได้ดี โดยปัจจุบัน มีบริษัท Chevron ซึ่งเป็นบริษัทน้ำมันขนาดใหญ่ของสหรัฐฯ ที่ได้รับอนุญาตให้เริ่มกลับมาผลิตน้ำมันในเวเนซุเอลาได้

อย่างไรก็ดี แม้เวเนซุเอลาจะมีปริมาณน้ำมันดิบสำรองเป็นอับดับ 1 ของโลก แต่กลับผลิตได้เพียง8 แสนบาร์เรล/วัน (คิดเป็นสัดส่วนราว 1% ของปริมาณการผลิตของโลก) และส่งออกราว 6.6 แสนบาร์เรล/วัน ในปี 2567 เทียบกับ ซาอุดิอาระเบีย ผู้ถือครองปริมาณน้ำมันดิบอันดับ 2 แต่กลับส่งออกน้ำมันได้มากถึง 6 ล้านบาร์เรลต่อวัน ในปี 2567

ปฏิบัติการครั้งนี้ ยังคาดว่าเป็นการขัดผลประโยชน์ของจีนที่ได้รับจากเวเนซุเอลา โดยรายงานจาก The New York Times พบว่าจีนเป็นผู้น้ำมันรายสำคัญตั้งแต่ยุคประธานาธิบดี ฮูโก ชาเวซ ที่ต้องการลดการพึ่งพาสหรัฐ และหันไปหาพันธมิตรใหม่อย่างจีน ผ่านโมเดล “น้ำมันแลกเงินกู้” (Loans-for-oil) เพื่อนำเงินไปพัฒนาโครงสร้างพื้นฐานในประเทศ โดยเวเนซุเอลาจะชำระคืนในรูปแบบของ“น้ำมันดิบ” แม้ปริมาณน้ำมันที่จีนนำเข้าจากเวเนซุเอลามีเพียง 4% ของการนำเข้าน้ำมันดิบของจีนที่ขนส่งทางทะเลในปี 2568

นอกเหนือจากการขัดประโยชน์ด้านน้ำมันนั้น รัฐบาลทรัมป์ยังต้องการขจัดอิทธิพลของจีนออกจากซีกโลกตะวันตก (Western Hemisphere) จากการให้สัมภาษณ์ของมาร์โก รูบิโอ รัฐมนตรีต่างประเทศสหรัฐฯ ผ่านสถานีโทรทัศน์ NBC ว่า “ทำไมจีนถึงต้องการน้ำมัน รัสเซีย? อิหร่าน? นี่คือโลกตะวันตก นี่คือที่ที่เราอาศัยอยู่ รัสเซีย จีน และอิหร่านต้อง ‘ออกไป’ เพราะซีกโลกตะวันตกเป็นของเรา และไม่มีใครจาก ‘นอกซีกโลกของเรา’ ได้รับอนุญาตให้เข้ามาในพื้นที่ของอเมริกา”

Krungthai COMPASS ประเมินว่า ผลกระทบต่อราคาพลังงานโลกจะเด่นชัดขึ้นในระยะกลาง-ยาว    จากการเข้าไปมีบทบาทในการผลิตน้ำมันของสหรัฐฯ ในเวเนซุเอลา

ระยะสั้น: ผลต่อราคาน้ำมันมีจำกัด เนื่องจากเวเนซุเอลายังมีการส่งออกน้ำมันได้น้อย ท่ามกลางสถานการณ์ Oversupply ในตลาดโลกที่เกิดขึ้นตั้งแต่ช่วงต้นปี 2568

ระยะกลาง-ยาว: เนื่องจากเวเนซุเอลามีปริมาณน้ำมันสำรองสูง จึงเป็นปัจจัยหนุนต่ออุปทานการผลิตน้ำมันในตลาดโลก โดยเฉพาะศักยภาพในการเพิ่มกำลังการผลิตจาก 8 แสนบาร์เรล/วัน สู่ราว 2 ล้านบาร์เรล/วัน (ในระดับใกล้เคียงกับช่วงก่อนการคว่ำบาตรจากสหรัฐฯ เมื่อปี 2560) ทั้งนี้จำเป็นต้องฟื้นฟูโครงสร้างพื้นฐานด้านการผลิตน้ำมันดิบ ซึ่งบั่นทอนลงการขาดการลงทุนที่เกิดขึ้นต่อเนื่องและการทุจริต จึงต้องใช้เงินลงทุนมูลค่าสูงเป็นระยะเวลาหลาปี โดยเฉพาะแหล่งน้ำมันหลักของประเทศบริเวณแอ่งโอริโนโก (Orinoco belt)

ประเมินผลกระทบทางตรงต่อเศรษฐกิจไทยผ่านช่องทางการค้า

Krungthai COMPASS ประเมินว่า ผลกระทบทางตรงต่อเศรษฐกิจไทยจากเหตุการณ์ในเวเนซุเอลาผ่านช่องทางการค้าอยู่ในวงจำกัด เนื่องจากความเชื่อมโยงการค้าของทั้งสองประเทศอยู่ในระดับต่ำเมื่อเทียบกับคู่ค้าหลักในภูมิภาคละตินอเมริกา

ในปี 2567 มูลค่าการค้ารวมระหว่างไทยกับเวเนซุเอลาอยู่ที่ 43.3 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ คิดเป็นเพียง 0.01% ของมูลค่าการค้าทั้งหมดของไทย แบ่งเป็นการส่งออก 34.7 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ และนำเข้า 8.6 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ โดยไทยได้ดุลการค้า 26.2 ล้านดอลลาร์สหรัฐฯ สะท้อนว่าภาคการค้าของไทยไม่ได้พึ่งพาตลาดเวเนซุเอลาอย่างมีนัยสำคัญ

เมื่อเทียบกับประเทศอื่นในภูมิภาคละตินอเมริกา ถือว่าเวเนซุเอลาไม่ใช่คู่ค้าหลักของไทย โดยเป็นลำดับที่ 8 ของภูมิภาคละตินอเมริกาที่มีการค้ากับไทยในปี 2567 มูลค่าการค้ายังน้อยกว่าประเทศหลักอย่างบราซิลและเม็กซิโก ซึ่งมีมูลค่าการค้ากับไทยถึง 6.4 และ 5.6 พันล้านดอลลาร์สหรัฐฯ ตามลำดับ

ผลกระทบทางอ้อมต่อเศรษฐกิจไทย


Krungthai COMPASS มองผลกระทบทางอ้อม ที่อาจเกิดขึ้นกับไทยในระยะถัดไป ดังนี้

●     ค่าเงินบาท ระยะสั้นอาจเห็นการผันผวน ส่วนในระยะกลาง-ยาว ราคาน้ำมันที่มีแนวโน้มปรับตัวลง
จะส่งผลให้เงินบาทแข็งค่า เนื่องจากความต้องการเงินดอลลาร์สหรัฐฯ เพื่อนำเข้าน้ำมันจะลดลง

●     ราคาพลังงาน หากราคาน้ำมันในตลาดโลกปรับลงตามอุปทานน้ำมันโลกที่เพิ่มขึ้น หลังสหรัฐฯ เข้าดำเนินการขยายกำลังการผลิตน้ำมันในเวเนซุเอลาได้สำเร็จ ซึ่งจะช่วยลดต้นทุนราคาพลังงานและแรงกดดันเงินเฟ้อโดยรวมได้

●     ราคาสินค้าเกษตร โดยหากราคาน้ำมันปรับลดลงจะกดดันให้ราคาสินค้าโภคภัณฑ์ เกษตร อาทิ ข้าว ยาง และปาล์ม ลดลงตามด้วย กระทบรายได้เกษตรกร

●     ความเสี่ยงด้านภูมิรัฐศาสตร์ สัญญาณการแบ่งขั้วอำนาจที่รุนแรงขึ้น กดดันบรรยากาศการค้าโลกให้ตึงเครียด ซ้ำเติมภาคการส่งออกของไทยที่ยังต้องเผชิญปัจจัยลบจากสงครามการค้า

Implication

Krungthai COMPASS มองว่า แม้สถานการณ์ในเวเนซุเอลาจะส่งผลกระทบโดยตรงต่อเศรษฐกิจไทยในวงจำกัด แต่ความขัดแย้งด้านภูมิรัฐศาสตร์ที่รุนแรงขึ้น ถือเป็นความเสี่ยงสำคัญที่จำเป็นต้องวางแผนรับมือ รวมถึงคอยติดตามในระยะถัดไป ดังนี้

แนวทางรับมือ

●       การรักษาจุดยืนความเป็นกลางทางภูมิรัฐศาสตร์เพื่อสร้างสมดุลทางความสัมพันธ์ระหว่างประเทศ ภาครัฐจำเป็นต้องผลักดันการกระจายตลาดส่งออกและสร้างโอกาสทางการค้าผ่านข้อตกลงการค้าเสรี (FTA) กับคู่ค้าใหม่ๆ และขยายความร่วมมือกับประเทศในกลุ่มอาเซียนเพื่อเพิ่มโอกาสด้านการค้าและการลงทุนภายในภูมิภาคมากขึ้น ขณะเดียวกันยังต้องเตรียมพร้อมรับมือกับความผันผวนด้านราคาพลังงานและสินค้าเกษตร ที่อาจเกิดขึ้นในระยะถัดไป ผ่านการบริหารจัดการกองทุนน้ำมันเชื้อเพลิงให้พร้อมรับสถานการณ์

●       การให้ความสำคัญกับการบริหารห่วงโซ่อุปทานและการกระจายตลาด  ผู้ประกอบการจำเป็นต้องวางกลยุทธ์เพื่อรับมือกับความเสี่ยงจากปัญหาอุปทานชะงักงัน ความผันผวนของอัตราแลกเปลี่ยน และราคาสินค้าโภคภัณฑ์ ผ่านการบริหารจัดการต้นทุนและห่วงโซ่อุปทาน รวมทั้งการกระจายตลาดส่งออกสู่ตลาดใหม่ที่มีศักยภาพ เช่น อาเซียน เอเชียใต้ ตะวันออกกลาง และยุโรปตะวันออก เป็นต้น ซึ่งมีแนวโน้มเติบโต อันจะช่วยลดความเสี่ยงจากปัญหาความขัดแย้งด้านภูมิรัฐศาสตร์และการแยกขั้วที่รุนแรงมากขึ้น

สิ่งที่ต้องติดตาม

●       การขยายบทบาทองสหรัฐฯ ในละตินอเมริกา ภายใต้แนวคิด Monroe Doctrine อาจเพิ่มความเสี่ยงด้านภูมิรัฐศาสตร์และความผันผวนของตลาดการเงินโลก

●     ท่าทีของจีนต่อการถูกสหรัฐฯ จำกัดบทบาททางการค้าในเวเนซุเอลา โดยจีนเป็นผู้ซื้อน้ำมันรายใหญ่ของเวเนซุเอลาในช่วงที่ผ่านมา การถูกสหรัฐฯลดทอนบทบาทลง สะท้อนการแข่งขันเชิงยุทธศาสตร์ระหว่างมหาอำนาจที่ทวีความรุนแรงและปัญหาความขัดแย้งด้านภูมิรัฐศาสตร์ที่ยกระดับขึ้น

●     ทิศทางราคาพลังงานโลกในระยะถัดไป ในระยะสั้นผลต่อราคาน้ำมันยังจำกัด แต่ระยะกลาง-ยาวต้องติดตามความเร็วในการฟื้นการผลิตน้ำมันของเวเนซุเอลา ซึ่งจะส่งผลต่ออุปทานในตลาดโลกและต้นทุนนำเข้าพลังงานของรวมถึงภาคอุตสาหกรรม เช่น ภาคพลังงาน ปิโตรเคมี และภาคเกษตรที่อาจเผชิญแรงกดดันต่อผลประกอบการจากราคาที่มีแนวโน้มลดลง